8.7 C
Zrenjanin
Tuesday, December 5, 2023
Naslovna Politika i društvo Banatski Nemci i nacionalsocijalizam

Banatski Nemci i nacionalsocijalizam

Intervju sa istoričarkom Mirnom Zakić

 

Prošle godine ugledna akademska izdavačka kuća Cambridge University Press objavila je knjigu istoričarke Mirne Zakić Etnički Nemci i nacionalsocijalizam u Jugoslaviji u Drugom svetskom ratu (Ethnic Germans and National Socialism in Yugoslavia in World War II, Cambridge University Press, 2017)

Dr Mirna Zakić je profesorka istorije na univerzitetu Ohajo, SAD (Ohio University).
U svojim istraživanjima bavi se modernom Nemačkom, nacizmom, odnosima između ideologije, društva I rata, pitanjma okupacije I kolaboracije, etničkim Nemcima (Volksdeutsche ), drugim etničkim manjinama u dvdesetom veku, odnosima između centra I periferije u nacionalnom širenju I izgradnji nacije.
Knjiga se gotovo isključivo bavi banatskim Nemcima u Drugom svetskom ratu i njihovom odnosu prema nacizmu. Budući da je ova tema zanimljiva ne samo za istoričare u Srbiji, nego i za širu publiku, zamolili smo profesorku Zakić da odgovori na nekoliko pitanja vezanih za sadržaj njene knjige.

Kakav je bio položaj nemačke manjine u Kraljevini Jugoslaviji?

Pripadnici nemačke manjine, takozvani folksdojčeri, u Kraljevini Jugoslaviji bili su potomci uglavnom nemačko-govorećih doseljenika, koje je Habzburška monarhija naselila iz Srednje Evrope duž prirodne granice sa Osmanskim carstvom, na Dunavu, u osamnaestom veku. Do trenutka kada je stvorena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, medjutim, ne moze se govoriti o ujedinjenoj nemačkoj manjini na teritorijama koje 1918. godine pripadaju Kraljevini SHS. Iako je većina živela na severu zemlje, u Sloveniji, Slavoniji i Vojvodini, neki su živeli prethodnih decenija pod austrijskom, a neki pod mađarskom vlašću. Bilo je medju njima i katolika i protestanata, a bilo je i nemačko-govorećih Jevreja. Neki Nemci su bili imućniji, neki siromašniji, no pripadali su uglavnom istom staležu i bavili se poljoprivredom, stočarstvom, trgovinom, preradom hrane, te raznim zanatima i lakom industrijom. Obrazovani Nemci često su radili u zadrugama i organizacijama koje su sami Nemci stvorili, da pruže svojoj zajednici potrebne usluge i olakšaju trgovinu sa inostranstvom. Iako su svi govorili dijalekte nemačkog jezika (neki su lako govorili dva ili više jezika), neki su pre 1918. iskusili mađarizaciju, dok su drugi razvili početkom dvadesetog veka jači nacionalni identitet, smatrajući sebe članovima jednog većeg nemačkog naroda koji prevazilazi političke granice (ono što se na nemačkom implicitno kaže rečju „Volk“). Tokom postojanja prve Jugoslavije, nemačka manjina je još prolazila kroz proces stvaranja jedinstvenog, grupnog, etno-nacionalnog identiteta.

Ovome su doprineli donekle i različiti odnosi jugoslovenskih vlasti prema nemačkoj manjini, zavisno od dela države gde su Nemci živeli. Pošto je Slovenija ranije pripadala austrijskom delu Dvojne monarhije, u ranim godinama Kraljevine SHS vlast je gledala na tamošnje Nemce s većom sumnjom nego što je bio slučaj u odnosu vlasti prema Nemcima u Vojvodini, gde je nemačka manjina viđena kao protivteža želji Mađarske da povrati tu teritoriju. Tokom 20-ih godina prošlog veka, odnosi izmedju vojvođanskih Nemaca i vlasti u Beogradu bili su dosta dobri. To se menja tokom 30-ih godina, posebno tokom godinu i po između početka Drugog svetskog rata u septembru 1939. i Aprilskog rata 1941. godine. Ponovo se vide razlike u raznim delovima Jugoslavije gde su Nemci živeli – u svojoj knjizi, najviše se bavim Banatom, pa ću o banatskim Nemcima najviše govoriti. Promene nastaju zbog više događaja, što domaćih, što međunarodnih, što generacijskih. Poenta je da je u pitanju jedan proces, odnosi između jugoslovenskih vlasti i nemačke manjine ne menjaju se preko noći, niti zbog samo jednog faktora.

Kako je tekao proces nacifikacije banatskih Nemaca?

Dolazak na vlast nacista u Nemačkoj u januaru 1933. godine imao je odjeka među nemačkim manjinama u Evropi i svetu, pa tako i medju jugoslovenskim Nemcima. Nije u pitanju bila neka univerzalna promena stava, vec činjenica da je agresivni stav nacista u Nemačkoj i njihov uspeh da do kraja 30-ih izvedu svoju zemlju iz ekonomske krize i postignu brojne diplomatske uspehe zadivio mnoge pripadnike nemačkih manjina, bez obzira jesu li se zanimali za ili razumeli nacističku ideologiju. Pritom, odnosi izmedju jugoslovenskih vlasti i nemačke manjine pogoršali su se tokom 30-ih godina, delimično zbog nemačkih napora da okrenu jugoslovensku ekonomiju i diplomatiju sebi u korist, delimično zbog sumnje da će nacizam otuđiti jugoslovenske Nemce od Jugoslavije.

Važno je naglasiti da, dok su nacisti očekivali da nemačke manjine u drugim državama prigrle nacizam, nisu želeli da agitovanje nemačkih manjina naruši nemačke odnose sa zemljama gde su te manjine živele i čiji su državljani bile. U Jugoslaviji, nacisti su očekivali da će nemačka manjina postati gorljivi nacisti ali suzdržati se od bilo kakvog ponašanja, koje bi pokvarilo Hitlerove pokušaje da mu Jugoslavija postane saveznik. Kao deo priprema za rat, tokom 30-ih godina Adolf Hitler je stvarao mrežu saveznika: Italija, Rumunija, Finska, Madjarska, od 1939. do 1941. Sovjetski Savez. Jugoslavija je trebalo da bude jedna nit u toj mreži. Iako zvuče kontradiktorno, ova medjusobno suprotstavljena očekivanja – da će jugoslovenski Nemci biti nacifikovani, ali ne tako da pokvare odnose izmedju svoje države (Jugoslavije) i države za koju su ih vezivali jezik, poreklo, sada i ideologija (Nemačke) – vrlo su tipična za stav nacista prema nemačkim manjinama. Oni su hteli nemačke manjine uz sebe, da uvećaju nemački narod i ojačaju uticaj nacizma u svetu, ali uvek samo na način koji odgovara Trećem rajhu, zahtevajući da se pripadnici nemačkih manjina uvek iznova dokazuju kao „pravi“ Nemci, što je u ovom periodu značilo najčešće da se dokazuju kao nacisti.

U Kraljevini Jugoslaviji, jedna grupa Nemaca je oberučke prihvatila nacizam i otvoreno se zauzela za bližu saradju svoje nacionalne grupe sa nacističkim režimom. Zvali su se Erneurer, Obnovitelji, i bili su mahom mladji ljudi (na primer, Jozef „Sep“ Janko, zvanični vodja jugoslovenskih, kasnije samo banatskih, Nemaca tokom Drugog svetskog rata, imao je 1933. samo 28 godina). Njihov nacizam ticao se ne samo ideologije, već i generacijskog sukoba za radna mesta i prestiž u nemačkoj manjini, izmedju mladjih, nacifikovanih Nemaca i starijih, konzervativnijih, već etabliranih vodja manjine.

Obnovitelji nisu imali velikog uspeha da ubede sve ili većinu jugoslovenskih Nemaca – njih pola miliona, prema jugoslovenskom popisu iz 1931. godine – da prihvate nacizam kao jedinu ideologiju ili politički stav. Kada je Sep Janko postao Volksgruppenführer jugoslovenskih Nemaca, dakle zvanični vodja Kulturbunda, ali prema nacističkom kriterijumu pripadanja toj, rasno definisanoj nemačkoj zajednici, u avgustu 1939. godine, njegov novi položaj imao je više veze sa pokušajima Hitlerove vlade da potakne nacifikaciju nemačke manjine, nego sa nekim velikim entuzijazmom za nacizam medju samim jugoslovensikim Nemcima. Medjutim, od trenutka kada su Obnovitelji preuzeli kontrolu nad nemačkim manjinskim institucijama, oni su mogli da diktiraju kako i o čemu su Nemci govorili u javnosti, tako da su nacistička ideologija i pogled na svet postali deo svakodnevnog javnog diskursa. U isti mah, nacifikovani Kulturbund morao je da nastavi da održava ravnotežu izmedju nacističke Nemačke i Jugoslavije. Tek u periodu neposredno pred Aprilski rat, vidi se da su Janko i njegovi najbliži saradnici rešili da sasvim okrenu leđa Jugoslaviji.

Kakva su očekivanja banatskih Nemaca bila posle okupacije Kraljevine Jugoslavije?

Manje od mesec dana prošlo je izmedju demonstracija protiv potpisivanja Trojnog pakta i kraja Aprilskog rata, odnosno poraza Kraljevine Jugoslavije i njenog rasparčavanja u nemačke, madjarske, bugarske i italijanske okupacione zone, te Nezavisnu Državu Hrvatsku. U tom vrlo kratkom periodu, mnogi banatski Nemci, i svakako njihove vođe, razrešili su komplikacije u svojim odnosima prema Nemačkoj i Jugoslaviji. Sep Janko i druge vođe otvoreno su se nadali nemačkoj okupaciji, te stvaranju nezavisne države Dunavskih Švaba, koja bi obuhvatila sve podunavske predele naseljene Nemcima, pod protekcijom nacista. Neki obični folksdojčeri su, s podrškom Berlina, prebegli u Rumuniju, da bi izbegli jugoslovensku mobilizaciju. U Perlezu, stanovnici srpskog, hrvatskog i nemačkog porekla zajedno su sastavili dirljivu deklaraciju da su svi seljani pošteni i lojalni Jugoslaviji i treba da budu zaštićeni od nasilja. Većina banatskih Nemaca je čekala da vidi šta će se desiti i nadala se sledećem ishodu: „samo ne Madjari!“

I u Banatu i u Bačkoj – sedište Kulturbunda bilo je u Novom Sadu – mnogi Nemci strahovali su da ne potpadnu pod madjarsku vlast, što se napokon desilo u Bačkoj. Hitler je morao da nagradi Hortija, saveznika u napadu na Jugoslaviju i planirani napad na Sovjetski Savez, povraćajem dela teritorije koju je Madjarska izgubila 1918. godine. Hitler je želeo i da stvori tampon-zonu izmedju Madjarske i Rumunije, da bi sprečio sopstvene saveznike da se zarate zbog želje za teritorijalnom ekspanzijom. Hitleru takođe nije bio prioritet da zadovolji folksdojčerski san o sopstvenoj državi, što bi donekle izjednačilo nemačke manjine na Dunavu sa Trećim rajhom. Iako ih je to dosta razočaralo, medju banatskim Nemcima primećuje se u proleće i leto 1941. godine, dok je Madjarska još pretila da će ipak pripojiti Banat, izvesno olakšanje što je Banat pripojen Srbiji u jednu, nemačku okupacionu zonu. Sep Janko prešao je iz Novog Sada u Petrovgrad, da predsedava folksdojčerskom administracijom, u korist nemačkih okupatora.

Kako je funkcionisao okupacioni režim i ko ga je činio?

Nemački okupacioni režim u Srbiji i Banatu bio je vrlo složen. Formalno je najznačajnija nemačka institucija u Srbiji bio Vermaht, nemačka vojska – niz nemačkih i austrijskih generala komandovali su nemačkim snagama u zemlji i donosili sve velike odluke – ali postojala je još i nemačka civilna administracija, SS (pod koji su potpadali i Gestapo i obična nemačka policija), te posebne kancelarije i opunomoćenici zaduženi za ekonomiju (zapravo ekonomsku eksploataciju) i diplomatiju. Ovo preplitanje nadležnosti vrlo je tipično za nacistički pristup vlasti i u Nemačkoj i u okupiranoj Evropi. Štaviše, kao što je Hitler stvarao – i ponekad kršio – savezništva sa drugim državama, nacističke vlasti tražile su svugde u Evropi kolaboratore, koji bi preuzeli neke zadatke za koje sami Nemci nisu imali dovoljno ljudstva (na primer, svakodnevnu administraciju) ili nisu uvek želeli sami da izvrše, iako su ti zadaci bili prioritet za nacističku vlast (na primer, ubijanje Jevreja).

U okupiranom Banatu, ulogu kolaboratora preuzeli su domaći Nemci pod vodjstvom Sepa Janka. Razlog za to nije samo kulturno-jezička veza izmedju okupatora i folksdojčera, pa ni činjenica da su delovi banatske nemačke zajednice prihvatili nacizam još pre okupacije. Jednako značajni faktori uključuju manjak ljudstva iz Rajha, jer Srbija nije bila Hitlerov prvi prioritet ni pre, a pogotovo posle napada na Sovjetski Savez, te je okupator u Srbiji večito kuburio da popuni radna mesta u administraciji, policiji, itd.; potrebu da se u Banatu nadju kolaboratori koji nisu ni Madjari, ni Rumuni (Hitler nije želeo da se ijedni previše osile), a ni Srbi, koje su nacisti smatrali rasno inferiornim, nasilnim i nevernim; nesposobnost Nedićeve vlade da kontroliše ni Staru Srbiju, ni Banat; te želju nacista da uzdignu nemačku manjinu, kao svoj rasno-nacionalni rod, na visok položaj i daju joj više moći u Banatu, ali opet tako da banatski Nemci prvenstveno zadovolje potrebe Trećeg rajha, pa tek onda, eventualno, sopstvene želje i ambicije.

Banatska nemačka administracija nije funkcionisala kao nezavisni agent jednak Trećem rajhu. Naprotiv, paradoks banatskih Nemaca pod okupacijom upravo je to što su ostali podredjeni nacističkim željama i potrebama, ali unutar tih ograničenja imali su veliku moć nad članovima drugih narodnih grupa u Banatu. Banatski Nemci postali su birokrate, učitelji, policajci, pogranični čuvari, čuvari u koncentracionim logorima, sve zahvaljujući i u korist Trećeg rajha. Kao seljaci, oni su – ponekad prinudno – davali ekonomski doprinos Hitlerovom ratu, hraneći nemačku vojsku u Srbiji ali i prodajući useve i stoku po povoljnim cenama. Dobili su više nemačkih škola, bolje su snabdevani od drugih, mogli su da kupe više zemlje, ali sve te privilegije nisu se mogle meriti sa zahtevima koje im je Rajh nametao, niti su te privilegije garantovale da će banatski Nemci zauvek uživati izvesni status tu, u Banatu. Iako nacisti nisu nameravali da rasele banatske Nemce tokom rata, taj strah je ostao, a i privilegije koje su uživali ostale su upravo to – privilegije koje su nacisti uvek mogli da oduzmu. Tako je nacistički režim držao nemačke manjine u neizvesnosti i poticao ih da se dokazuju i kao Nemci i kao nacisti. Ovo je u Banatu postalo posebno očigledno kada je, početkom 1942. godine, stvorena divizija Vafen-SS-a „Princ Eugen“, zvanično puna dobrovoljaca, ali zapravo puna mobilizovanih banatskih Nemaca, koji su onda učestvovali u nacističkom nasilju, prvo u Srbiji, a onda u Bosni i Hrvatskoj. Mobilizacija banatskih Nemaca i drugim nemačkih manjina u Vafen-SS potvrdila je takodje da su nemačke manjine bile od koristi Trećem rajhu kao seljaci, kao tema za propagandu, kao kolaboratori – ali i kao topovsko meso.

Kakvu su ulogu banatski Nemci igrali u holokaustu u Banatu?

Nesumnjivo je da je holokaust u Srbiji i Banatu, kao i holokaust u celoj Evropi, delo nacističkog režima. Nacisti su ga osmislili i sproveli u delo, zbog svoje ubedjenosti da su Jevreji koren sveg zla (ili, bar, svega anti-nacističkog), da su Jevreji prava moć u svetu, te da je sistematsko, masovno ubijanje Jevreja način da se dobije rat, da se poraze neprijatelji Nemačke, te da se dokaže zauvek superiornost Nemaca nad svima ostalima.

Medjutim, iako je holokaust osmislila i sprovela Nemačka, nisu samo državljani Trećeg rajha (uključujući Austriju) učestvovali u ubijanju, ponižavanju i pljački Jevreja. Za takve zadatke nacisti su često tražili i nalazili voljne kolaboratore. Takav je slučaj bio i u Banatu. Prisustvo Nemaca u drugim zemljama u Drugom svetskom ratu često je služilo kao „okidač“ za progon Jevreja, ohrabrivalo je lokalne antisemite i bilo način da potencijalni kolaboratori ubede naciste da zaslužuju mesto u Hitlerovoj Evropi. Na primer, Višijevska Francuska donela je antisemitske zakone još pre nego što su im nacisti to tražili, u delovima Poljske i baltičkim sovjetskim republikama lokalno stanovništvo krvavo je napalo susede-Jevreje odmah posle početka nemačke invazije, dok su u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ustaške vlasti započele progon i Srba i Jevreja pre nego što su Hitler i njegovi saradnici doneli odluku o „konačnom rešenju jevrejskog pitanja“ za celu Evropu.

Preživeli Jevreji i neki Nemci, kasnije naseljeni u Zapadnoj Nemačkoj, svedočili su posle rata kako su u Banatu, u danima odmah nakon kraja Aprilskog rata, neki folksdojčeri napadali i pljačkali susede jevrejskog porekla. Neki su to radili zbog ideologije, neki zbog pohlepe, neki zbog osiljenosti, a neki zbog kombinacije sva tri faktora. Kada je u kasno leto 1941. godine trebalo pohapsiti sve banatske Jevreje i sprovesti ih u Beograd, gde je velika većina skončala, što streljana, što ugušena u „dušegupki“, što pomrla u logoru na Sajmištu, te planove nisu kovali banatski Nemci, ali mnogi jesu pomogli da se ti planovi sprovedu u delo. Često su folksdojčeri prvi imali pristup pokretnoj imovini i nekim nekretninama koje su Jevreji ostavili za sobom. Za nemačke okupacione vlasti, dozvoliti banatskim Nemcima da se materijalno okoriste preko jevrejske nesreće bio je jedan od načina da vežu banatske Nemce za sebe – banatski Nemci dobili su na taj način još jednu privilegiju, ali su takodje postali saučesnici u najgorim zločinima nacista.

Kakav je bio položaj drugih etničkih grupa u Banatu tokom rata?

Iako je propaganda banatskih Nemaca tokom rata insistirala da je Banat zapravo nemački, jer su ga navodno samo Nemci orali, obrađivali i kultivisali, banatska nemačka administracija nije mogla da zaobiđe činjenicu da je njihova zajednica predstavljala tek jednu petinu banatskog stanovništva. O stradanju Jevreja već sam nakratko govorila, pomenuću još da su Romi takodje progonjeni u Banatu. Što se drugih grupa tiče, usredsrediću se na tri.

I madjarskoj i rumunskoj manjini u Banatu išlo je u korist što su Madjarska i Rumunija bile Hitlerovi saveznici, te su nemačke vlasti u Srbiji morale ovim manjinama da pruže izvesne privilegije. Obe manjine ljubomorno su pazile šta i koliko je dobila ona druga i redovno se žalile Nemcima. Mađari su obično dobijali malo više od Rumuna, jer, za razliku od Rumunije, Mađarska je učestvovala u okupaciji Jugoslavije i još se nadala da će joj jednog dana pripasti Banat. Medjutim, činjenica da je Banat ostao pod nemačkom okupacijom delimično i zato da bi se sprečio sukob izmedju Mađarske i Rumunije značila je da ni Mađjari, ni Rumuni u Banatu nisu mogli da zahtevaju previše od nemačkih vlasti, niti da se nadaju jednakom statusu sa nemačkom manjinom.

Nemačke okupacione vlasti razumele su da je doprinos srpskih seljaka neophodan, da bi se iz Banata „izvuklo“ sve što su Nemci želeli. Ne samo da je Banat plodan, već, za razliku od situacije u Staroj Srbiji, snabdevanje hranom i drugim potrepštinama u Banatu uglavnom nisu prekidale operacije pokreta otpora. Srbi i Hrvati takodje su činili gotovo polovinu banatskog stanovništva. S druge strane, nacistički stav prema Srbima bio je vrlo negativan, te znamo za mnogobrojne primere nasilja protiv pojedinaca i imovine. No, upravo zato što su nacisti želeli mir u Banatu, da bi ga lakše ekonomski eksploatisali, te da su, u poređenju sa Starom Srbijom i Bosnom, u Banatu partizani i četnici relativno malo operisali, nacistička sklonost da vide sve Srbe kao komuniste i bandite manifestovala se mahom u propagandi i u ponašanju Nemaca u drugim delovima okupirane Jugoslavije. Banatskim Srbima nije bilo lako pod okupacijom, no nije im bilo ni kao stanovnicima delova ruralne Bosne, Hrvatske i Srbije.

Kako ocenjujete politiku nemačkih nacista prema banatskim Nemcima? Da li su nacisti vodili računa o njihovim interesima ili su ih samo instumentalizovali i podredili interesima Rajha?

Iako nisu svi Nemci sebe smatrali nacistima, ponašanje Trećeg rajha i mnogih koji su, iz kakvog god razloga, rešili da stanu uz njega donekle je sravnilo te nijanse tokom rata. Potvrditi nečije pravo da bude deo Volk-a, nemačkog naroda kako su ga nacisti zamislili, vrlo često je značilo dokazati se kao nacista. Banatski Nemci morali su da nađu put kroz te tenzije. To naglašavam zato da ukažem da jugoslovenski Nemci nisu bili ni beslovesne marionete, ni „prirodni“, neminovni nacisti. Oni su pravili izbore i odluke, kao pojedinci i kao grupe ljudi, svojom voljom i zbog raznoraznih razloga, no konačni je rezultat bio da je većina našla načine da se prilagode ili čak da profitiraju i istaknu se kao kolaboratori.

Sto se nacista iz Rajha tiče, njihov stav prema nemačkim manjinama, pa tako i banatskim Nemcima, ostao je do samog kraja rata ambivalentan. S jedne strane, želeli su da se hvale velikim nemačkim narodom – velikim kulturno i brojčano – s druge strane, zadržali su predrasude i izvestan otpor prema ljudima nemačkog porekla, koji nisu rodjeni u Nemačkoj ili Austriji. Mada su nacisti tvrdili da je važniji „Volk“ od državljanstva, poreklo, mesto prebivanja i državljanstvo ostali su veoma značajni za diplomatiju Trećeg rajha, ali i za njihov odnos prema ljudima koje su želeli kao saveznike ili tvrdili da su im rasni rod, a kamoli ljudima koje su mrzeli. Tako je Treći rajh uvek zahtevao da se nemačke manjine dokazuju – jesu li dovoljno Nemci i/ili nacisti da ih prime u „Volk“? – ali im je takodje postavljao uvek nove zahteve. Trebalo je ići na nacističke mitinge, davati ekonomski doprinos, pokazati se kao antisemita, ići u rat kao član Vafen-SS-a, itd. Biti Nemac nije bila apsolutna kategorija, nešto za šta su ljudi mogli da ustvrde „e, sad je to sigurno i gotovo, ne moramo više o tome da brinemo.“

Nacisti su svakako podredili interese i želje banatskih Nemaca sopstvenim interesima. Taj je odnos ostao nejednak, i Rajhu u korist. Ipak, napominjem još jednom da su banatski Nemci rešavali šta da rade i kako da se ponašaju, i kao pojedinci i kao grupa, unutar ograničenja onoga što im je Treći rajh omogućavao.

Kakva je bila sudbina banatskih Nemaca posle oslobađanja Banata 1944. godine?

Otprilike dve trećine banatskih Nemaca ostalo je u Banatu u jesen 1944. Ostatak je bio već mobilisan ili je rešio da beži, kada su vesti stigle o približavanju Crvene armije i partizana. Razlozi što više ljudi nije pokušalo da beži su, izmedju ostalih, strah od nepoznatog, nesposobnost da se pojmi kakav tretman Nemci – iz Rajha i domaći – mogu da očekuju, neverica da je rat zaista izgubljen, želja da se sačuva imovina, sećanje da kraj Prvog svetskog rata nije bio tako loš, ali i to da su nemačke okupacione vlasti do poslednjeg trenutka branile organizovanu evakuaciju iz Banata, jer im to nije bio prioritet.

Život pod partizanskom vlašću značio je za banatske Nemce prvo nesistematsko proganjanje – nasilje, silovanje, pljačku – a onda, od 1945. do 1948. godine, masovno zatvaranje u logore, gde su prinudni rad, nasilje i teški uslovi bili rutina. S obzirom da Potsdamski dogovor, kojim su se Sovjeti, Britanci i Amerikanci dogovorili o organizovanom progonu Nemaca iz Poljske, Čehoslovačke i Madjarske, nije pokrivao Jugoslaviju, logori su služili kao privremeno rešenje dok je Jugoslavija lobirala da se i njoj odobri progon nemačke manjine, ali i kao prilika za osvetu nad grupom ljudi koju je vlast druge Jugoslavije proglasila za izdajnike, kolaboratore i sve do jednog fašiste. U isto vreme, socijalistička Jugoslavija oduzela je folksdojčerima svu imovinu, ne samo zato da bi nagradila partizanske veterane i njihove porodice, već i da bi implicitno sebi omogućila da ustvrdi kako je Vojvodina uvek bila slovenska oblast, u kojoj su Nemci bili tek dugogodišnji strani element. Dok su tokom rata Nemci u Srbiji i Banatu svojatali Banat, posleratna Jugoslavija – kao i, na primer, Poljska u vezi sa zapadnim delovima te zemlje ili Čehoslovačka u vezi sa Sudetima, iz kojih su nemačke manjine prognane – utvrdila je svoj legitimitet kroz ideologiju bratstva i jedinstva jugoslovenskih naroda ujedinjenih u borbi protiv fašizma, ali i kroz isključivanje Nemaca iz redova tih istih jugoslovenskih naroda. Ubrzo je vlast omogućila banatskim Nemcima puštenim iz logora da zauvek napuste zemlju, što je većina i učinila. Jugoslovenski popis iz 1948. godine beleži da je u zemlji ostalo jedva 10% jugoslovenskih Nemaca koji su tu živeli pre rata.

Drugi svetski rat i godine odmah posle njega ostavili su traga na istočnoj i jugoistočnoj Evropi, izmedju ostalog, tako što je raznoliko stanovništvo ovih predela donekle „pojednostavljeno“, jer su neke grupe uništene ili raseljene. Tokom rata, to se desilo pogotovo kroz masovno ubistvo Jevreja, kao i opšte nasilje počinjeno u Poljskoj, Sovjetskom Savezu i Jugoslaviji. Posle rata, izgon, begstvo ili poluprinudna emigracija osoba nemačkog porekla, kao grupa povezanih sa nacističkim režimom bez obzira na pojedinačna dela i nedela, uklonili su Nemce i njihovo kulturno nasledje iz nacionalnih priča o tome „ko smo mi i naša zemlja“. Iako nisu svi Nemci bili samoproklamovani nacisti, dovoljno njih ponašali su se kao nacisti, da je njihova kolaboracija osudila celu nacionalnu grupu u očima njihovih suseda i žrtvi.

Pripremio: Miroslav Samardžić

 

PRATITE NAS

21,449FanovaLajkuj
729PratilacaZaprati
312PratilacaZaprati
Zrenjanin
broken clouds
8.7 ° C
8.7 °
8.7 °
58 %
6.1kmh
51 %
Fri
14 °
Sat
11 °
Sun
13 °
Mon
12 °
Tue
8 °

Popularne vesti

Zrenjaninska gradska vlast: Niz radova širom grada i po selima

Niz radova širom grada i u novembru: od trim-staza i saobraćajnica, preko obnove fasada i spomenika, energetske efikasnosti do kanalizacije u selima, glasi naslov...

Zrenjanin: Bespovratna sredstava za razvoj i revitalizaciju umetničkih i starih zanata

Zamenik gradonačelnika Saša Santovac uručio je ugovore korisnicima koji su ostvarili pravo na konkursu Grada Zrenjanina za dodelu bespovratnih sredstava za razvoj i revitalizaciju poslova koji...

Bodiroga potpisnik ProGlasa – Legenda iz Kleka nacionalno blago

Kao grom iz vedra neba odjeknula je vest da je jedan od najvećih srpskih košarkaša svih vremena, Dejan Bodiroga postao jedan od 150.000 potpisnika...

Roditelj u vezi sa ponudom hrane koja se nalazi u školama

Prenosimo mišljenje i predlog jednog roditelja čije dete pohađa jednu srednju školu. ''Kao roditelj jednog učenika prve godine srednje škole, želim da izrazim svoju zabrinutost...